Symbolika ikon – kolory, gesty, napisy
Ikony zajmują bez wątpienia szczególne miejsce wśród dewocjonaliów. Tym, co odróżnia je od obrazów świętych, są ściśle określone reguły, jakich musi przestrzegać artysta. Nie ma w nich miejsca na swobodną interpretację. W ikonach nic nie jest przypadkowe. Każdy kolor, gest, spojrzenie, napis ma swoje źródło w historii i jest odzwierciedleniem modlitwy. W ten sposób są one w pewnym sensie przejawem świętości dla osoby, która je tworzy. Dla wiernych stanowią z kolei swoiste drzwi do lepszego poznania Boga Ojca, Trójcy Świętej, Jezusa, Matki Bożej i świętych. Skrywają wielką tajemnicę wiary zaklętą w pigmentach, złoceniach czy charakterystycznie poprowadzonej linii rysującej wizerunek ukazanych na nich postaci. Chcesz dowiedzieć się więcej na temat symboliki ikon? A zatem zapraszamy do lektury.
Ikony – jaka jest ich rola w chrześcijaństwie?
Jeśli uważnie śledzisz nasz blog, wiesz już doskonale, że ikony nie są dziełami sztuki – w tradycyjnym rozumieniu. Są swoistym językiem wiary opartym na duchowym kodzie. Taka jest ich rola – od początków naszej ery do dziś. W ten właśnie sposób można wytłumaczyć ich wyjątkowy charakter, jakże daleki od klasycznych dzieł sztuki. Dzięki niemu jednak ikony pozwalają lepiej poznać tajemnice wiary, wręcz dotknąć ich i zatrzymać się na chwilę w rozważaniach na temat życia Jezusa i istoty zbawienia. Nie bez powodu mówi się, że poprzez ikony przemawiają do ludzi święci. Poznanie symboliki ikon pozwoli Ci lepiej zrozumieć ich charakter i przez to sprawi, że jeszcze bardziej zbliżysz się do Boga.
Barwy w ikonografii – co oznaczają?
Jaka jest symbolika ikon? Mówiąc w skrócie: wielowymiarowa. Z tego powodu warto przyglądać jej się na spokojnie, krok po kroku i dosłownie rozbierając na części pierwsze. Zacznijmy zatem od barw, ponieważ to właśnie one odgrywają najważniejszą rolę. Nie są przypadkowo dobranymi pigmentami. Są językiem obrazu, sposobem komunikacji duchowej. Dlaczego? Ponieważ każda z nich niesie w sobie ukryte znaczenie.
Złocenia w ikonach – symbol Bożej światłości
Jeśli kiedykolwiek dane było Ci przyjrzeć się z bliska ikonom, Twojej uwadze z pewnością nie umknęły obecne w nich złocenia. Są one charakterystyczne dla większości tego typu obrazów. Pamiętaj jednak o tym, że nie pełnią funkcji dekoracyjnej – chociaż oczywiście tak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.
A jaka jest symbolika złota na ikonach? Obrazuje ono światłość pochodzącą od Boga – nieskończoną i oświetlającą każdą drogę. Jest teofanią, czyli objawieniem Bożej chwały. Złoto pojawiające się na ikonie Jezusa Pantokratora okala Jego głowę. Przedstawia w ten sposób wieczność Chrystusa. Złocenia spotyka się także w charakterze tła, na którym przedstawiona jest Matka Boża albo święci. W tym przypadku symbolizuje ono światłość, w której są zanurzone postacie, bezsłownie mówi, że są one świadkami Boskiej światłości. Z kolei złoto na szatach oznacza promieniowanie łaski, a na elementach nimbu, tronu czy księgi – obrazuje atrybuty autorytetu Bożego.
Dodajmy, że w dawnych czasach na ikony nakładano płatki najczystszego, 23 lub 24 karatowego złota. Dziś używa się do tego celu tzw. szlagmetalu, czyli stopu kilku metali mającego charakterystyczne, złote zabarwienie. Zaletą szlagmetalu jest duża odporność na korozję i czynniki zewnętrzne, dzięki czemu nie wymaga stosowania dodatkowych zabezpieczeń.
Powiązane produkty
Biel – odzwierciedlenie czystości i zanurzenia w Jezusie
Kolorem bardzo bliskim znaczeniowo złoceniom jest biel. Wyraża ona zanurzenie się w Chrystusie, jest symbolem czystości i boskości. Pismo Święte podaje, że już w pierwszych latach chrześcijaństwa ubranie się w białe szaty oznaczało oddanie Jezusowi. Do dziś osobom, które przyjmują sakrament Chrztu, nakłada się białe szaty. Na ikonach biel pojawia się zwykle na szatach Zbawiciela oraz Matki Bożej. Można też odnaleźć ją w wizerunkach aniołów oraz apostołów. Zwróć także uwagę na białe bliki, które często są obecne na twarzach świętych. To oczywiście nie ozdoba, lecz symbol ich wewnętrznej świętości i rozświetlenia Bogiem.
Czerwień – symbol życia i człowieczeństwa
Barwą, która pojawia się na każdej ikonie, jest także czerwień. Kolor ten symbolizuje przede wszystkim życie – oddane na krzyżu przez Jezusa dla ludzkości, przemienione, uświęcone. Spośród wszystkich tonacji, jakie pojawiają się na ikonach, jest najbliżej człowieczeństwa i związanego z nim bólu, miłości, emocjonalności. Może obrazować różne filary wiary – od krwi przelanej na krzyżu po ogień Ducha Świętego. Jest kolorem serca Jezusa, które bije dla wszystkich ludzi. Zwróć jednak uwagę na to, że chociaż bardzo często czerwień nawiązuje do męki Pańskiej, nie oznacza jednoznacznie końca i śmierci, lecz triumf życia, które jest drogą do zbawienia.
W ikonografii czerwienią wysycone są przede wszystkim ikony Jezusa. Zbawiciel jest najczęściej przedstawiany w czerwonej tunice, co nawiązuje do Jego człowieczeństwa. Z kolei Matka Boża zwykle ukazywana jest w czerwonym płaszczu, co oczywiście ma taką samą symbolikę, jak w przypadku Chrystusa. Zwróć też uwagę na to, że czerwone tło mają bardzo często ikony z Duchem Świętym. Dlaczego? W tym przypadku kolor ten odzwierciedla ogień, który jednak nie spala i nie niszczy, lecz jest źródłem przemienienia. Pozwala przekształcić lęk w odwagę do obrony wiary.
Czerwień nadająca ikonom pewnego mistycyzmu, w przeciwieństwie do złota, nie jest materiałem, lecz pigmentem. W dawnych czasach pozyskiwano ją z minerału o nazwie cynober, czyli z siarczku rtęci. Pisarze ikon stosowali także organiczną koszenilę. Pamiętaj o tym, że kolor nie pełni funkcji dekoracyjnej. Bez słów opowiada natomiast o tajemnicy cierpienia, wcielenia i bezgranicznej miłości. Pozwala głęboko zanurzyć się w istocie wiary i skłania do kontemplacji.
Błękit – symbol łaski Boga
Jedną z podstawowych barw ikonografii jest błękit. To wyjątkowy kolor – wyrażający to, co niewidzialne, co jednak istnieje. Łączy ze sobą światłość Boga (wyrażaną przez złoto) z człowieczeństwem (obrazowanym przez czerwień). Symbolizuje nieskończoność, łaskę Boga, czystość. Zwykle pojawia się w charakterze tła. Nie odzwierciedla jednak realistycznego nieba, lecz ukazuje to, co można zobaczyć jedynie oczyma duszy. Kiedy spojrzysz na ikony Matki Boskiej, zauważysz, że na wielu z nich Maryja jest ubrana w niebieską tunikę wyrażającą fakt, że została obdarzona Bożą łaską. Błękit płaszcza na ikonach Chrystusa odzwierciedla z kolei Jego Boską naturę okalającą czerwoną tunikę, czyli człowieczeństwo.
Dodajmy, że błękit jest pigmentem. W dawnych czasach pozyskanie go było bardzo trudne. Powodem jest fakt, że przez wieki nie znajdowano go w naturze (aż do czasu odkrycia lapisu lazuli). Ikonografowie sięgali więc po azuryt, czyli rodzaj niebieskiego szkliwienia bądź minerały poddawane specjalistycznej obróbce cieplnej. Łatwo domyślić się, że był to bardzo kosztowny pigment, używany z wielkim namaszczeniem.
Zieleń i czerń na ikonach, czyli nadzieja i grzech
Na ikonach pojawia się ponadto zieleń. Do dziś jest uznawana za kolor nadziei i odrodzenia. W ikonografii odzwierciedla natomiast łaskę Ducha Świętego. Przywołuje w myślach również ogrody raju. Może też oznaczać odwagę i męstwo świętych – również męczenników, którzy nie wahali się stanąć w obronie Chrystusa. Zwróć uwagę na to, że zieleń zwykle stosuje się jako tło w ikonach.
Barwą stosowaną niezwykle rzadko w ikonografii jest czerń. Jak łatwo się domyślić symbolizuje otchłań grzechu i śmierć. Stosuje się ją także do wyeksponowania źrenic postaci, włosów czy do wykonywania napisów. W tym przypadku jednak ikonografia sięga po złamaną czerń – mającą brunatne akcenty.
Gesty w ikonografii – co oznaczają?
Kolory odgrywają oczywiście flagową rolę w ikonografii. Nie są jednak jedynymi środkami symbolicznego wyrazu. Zwróć także uwagę na gesty, które w tym przypadku – podobnie jak barwy nie są przypadkowe. Najwyraźniej widać je w ikonach ukazujących wizerunek Jezusa. Jeśli im się przyjrzysz, zauważysz, że Zbawiciel jest przedstawiany z dłonią o wyprostowanych dwóch lub trzech palcach. W pierwszym przypadku jest to nawiązanie do Jego dwoistej natury – ludzkiej i boskiej. W drugim – zaakcentowanie przynależności do Trójcy Świętej. Pamiętaj o tym, że uniesiona dłoń Jezusa wskazuje na Jego Błogosławieństwo i duchowe prowadzenie ludzkości. Szczególnie dobrze widać to na ikonie Serca Jezusa, na której Zbawiciel błogosławi wiernych dwoma palcami.
A co oznaczają otwarte dłonie? Nic innego jak ufność i oddanie Bogu. Są ponadto zachętą do modlitwy. Szczególnie dobrze gest ten obrazuje ikona Matki Bożej Rozwiązującej Węzły. Na ikonach Matki Bożej można też zauważyć jej dłoń przyłożoną do policzka, co symbolizuje Jej ból i cierpienie albo dłonie skrzyżowane na piersi – oznakę szacunku. Z kolei pochylona głowa i prawa dłoń ułożona na piersi to znak, że Maryja podporządkowuje się woli Bożej.
Przyglądając się ikonom, można także zauważyć, że przedstawiane na nich postacie mają zawsze zamknięte usta, najczęściej bez uśmiechu. To nic innego jak symbol powściągliwości w mowie na rzecz płomiennej, szczerej modlitwy. Zwróć ponadto uwagę na to, że spojrzenie postaci na ikonach zawsze jest skierowane na wprost. To także nie jest dziełem przypadku, lecz symbolizuje zaproszenie do duchowej rozmowy. Sprawia, że ikona otwiera drzwi między tym, co ziemskie i tym, co niebiańskie.
Symbole na ikonach – na które z nich warto zwrócić uwagę?
Ikony bardzo często są wzbogacane symbolami. Oczywistym jest krzyż oddający niezwykłą wagę poświęcenia Syna Bożego, który odkupił grzechy ludzkości. Innym, równie wyrazistym są trzy gwiazdy na szatach Matki Bożej. Odzwierciedlają one Jej wieczne dziewictwo – w momencie narodzin, poczęcia Chrystusa oraz po narodzinach Syna Bożego. Nimby, czyli aureole, ukazują natomiast świętość ukazanych na obrazie osób oraz niekończącą się Bożą obecność. Ciekawą symbolikę niosą też niebieskie wstążki we włosach aniołów, przedstawiające ich posłuszeństwo i uległość względem Boga. Stanowią motyw odróżniający ich od demonów. Na uwagę zasługuje też ramka ikony. Jej zadaniem jest oddzielenie tego, co święte (wewnątrz) od tego, co ludzkie (na zewnątrz).
Powiązane produkty
Jakie napisy pojawiają się najczęściej na ikonach?
Nie można także zapominać o tym, że na ikonach pojawiają się często również napisy. Zwykle są to greckie litery. Najczęściej oznaczają imię Jezusa. Mogą też być związane z rozmaitymi wydarzeniami opisanymi w Piśmie Świętym (np. Narodzinami czy Chrztem Jezusa lub Zmartwychwstaniem Pańskim) albo nawiązywać do imion świętych. Do najpopularniejszych podpisów na ikonach zalicza się:
- ● IC XC – IesousChristos – Jezus Chrystus
- ● ΟΩΝ – ho on – Jest to tetragram, który można znaleźć wyłącznie na aureoli Jezusa. Jako jedyna posiada ona tzw. nimb krzyżowy, czyli krzyż wpisany w aureolę. Litery w dosłownym tłumaczeniu oznaczają “Ten – Który – Jest”.
- ● MP ΘΥ – MaterTeu – Matka Boga
- ● Παναγία – Przenajświętsza. Napis ten pojawia się na ikonach Maryi.
Wystarczy spojrzeć na ikonę, aby poczuć, że jest ona owiana tajemnicą wiary. Piękna, wykonana z dbałością o detale i pod duchowym przewodnictwem Boga, od wieków pozostaje łącznikiem między niebem a ziemią. Z tego powodu zachęcamy Cię do odkrywania niesamowitego uroku i wyjątkowego wyrazu ikon. Niech staną się również dla Ciebie wsparciem podczas modlitwy i inspiracją dla lepszego poznania Boga, Jezusa, Maryi oraz świętych.
Wszystkie komentarze